Kręgozmyk, czyli spondylolisteza, jest przemieszczeniem kręgów kręgosłupa względem siebie w kierunku do tyłu lub do przodu. Ta deformacja struktury kręgosłupa może prowadzić do różnych dolegliwości oraz ograniczeń ruchowych takich jak drętwienie nóg i duże trudności w chodzeniu. Mimo powagi problemu, są sposoby na to, aby zatrzymać rozwój kręgozmyku. To przede wszystkim farmakoterapia i rehabilitacja, a w ostateczności operacja. Jak dokładnie przebiega skuteczne leczenie i jakie są przyczyny tego, że kręgi w ogóle się przesuwają? Odpowiedź znajdziesz w tym artykule!
Spondylolisteza to schorzenie, które polega na ześlizgnięciu się wyższego kręgu do przodu lub do tyłu (wraz z kręgami leżącymi nad nim) względem kręgu leżącego niżej. Aby lepiej to zobrazować, posłużę się krótkim opisem. Jeśli kręg lędźwiowy L5 przesunął się do przodu względem kręgu S1 leżącego niżej, to wszystkie kręgi, które leżą powyżej L5 przesuwają się razem z nim (również do przodu). Jest to bardzo wyraźnie widocznie na badaniu RTG.
Kręgozmyk przedni i tylny
No właśnie. Poruszyłem kolejne zagadnienie, którym są rodzaje kręgozmyku. Jeśli kręg przesuwa się do przodu, wówczas jest to kręgozmyk przedni. Jeśli do tyłu – kręgozmyk tylny. Przesunięcie może odbyć się w różnym stopniu i jest określane w procentach (więcej w akapicie pt. „Stopnie kręgozmyku, czyli jak bardzo mogą przesuwać się kręgi”).
Przesunięcie kręgów najczęściej występuje w dolnej części odcinka lędźwiowego między L5 a S1 (czyli ostatnim kręgiem lędźwiowym i pierwszym kręgiem kości krzyżowej), ale nie zawsze. Zdarza się również w wyższych partiach „lędźwiówki”, a także w odcinku piersiowym i szyjnym.
Stopnie kręgozmyku, czyli jak bardzo mogą przesuwać się kręgi
Kręgi mogą przesuwać się względem siebie bardziej lub mniej. Zależy to między innymi od rangi przyczyny tego schorzenia, czyli na przykład rozległości urazu w obrębie kręgosłupa. W celach dokładnego diagnozowania i oceny stanu pacjenta, stworzono 5-stopniową skalę Meyerdinga określającą stopnie kręgozmyku.
I stopień – 1–25% przemieszczenia
II stopień – 26–50% przemieszczenia
III stopień – 51–75% przemieszczenia
IV stopień – 76–100% przemieszczenia (osiągnięcie 100% do pewnego stopnia zapewnia jeszcze minimalny styk powierzchni kości ze sobą)
V stopień – więcej niż 100% przemieszczenia, gdzie kości całkowicie tracą ze sobą styczność
Dla ułatwienia, podczas diagnostyki można ograniczyć się do bardziej ogólnej skali 3-stopniowej. W niej procent ześlizgnięcia na poziomie 10-20% określa się jako stan lekki, między 20 a 50% średni, a powyżej 50% – ciężki.
Co powoduje spondylolistezę?
Kręgozmyk u osób młodych jest najczęściej wynikiem intensywnej aktywności fizycznej, która obfituje w wykonywanie wielu skomplikowanych ruchów. Narażonymi na kręgozmyk mogą być zatem łyżwiarze figurowi czy akrobaci, w kręgosłupie których powstają mikrourazy predysponujące do przesunięcia kręgów w przyszłości.
W innych sytuacjach ześlizgnięcie kręgów powodują urazy, podczas których dochodzi do mocnego upadku na pośladki lub na plecy. U osób starszych kręgozmyk jest najczęściej wynikiem zmian zwyrodnieniowych powodujących degenerację kości. W wyniku tego struktura kręgów ulega zniekształceniu lub niszczeniu, co zmniejsza powierzchnię przyczepności obydwu kości.
Kręgozmyk może być również wadą rozwojową, uwidaczniającą się u dzieci i młodzieży jako brak połączenia między trzonem a łukiem kręgu. Oprócz tego do jego rozwoju prowadzą wady postawy w postaci pogłębionej kifozy odcinka piersiowego kręgosłupa oraz skoliozy.
Kręgozmyk – objawy
Nieznaczne przemieszczenia kręgów często nie powodują żadnych objawów. Pacjenci nie są wówczas nawet świadomi, że dotyczy ich kręgozmyk. Dowiadują się przypadkiem w ramach diagnostyki innego schorzenia aparatu ruchu, gdy wykonywane jest badanie RTG. Średniozaawansowaną lub zaawansowaną w dużym stopniu spondylolistezę pacjenci już odczuwają i to dość dotkliwie. Poniżej zebrałem najczęstsze objawy kręgozmyku. Czy któreś z nich Cię dotyczą? Jeśli tak, zachęcam Cię do odwiedzenia gabinetu ortopedy.
Objawy kręgozmyku:
Piekąco-kłujący ból pojawiający się po dłuższym staniu lub leżeniu, a także wykonywaniu forsownej pracy fizycznej. Jeśli kręgozmyk dotyczy odcinka lędźwiowego, dolegliwości lokalizują się właśnie tam. Ból może pojawić się również w trakcie wykonywania jakichś czynności, np. podczas pochylania się i kierować się do nóg (rwa kulszowa).
Ograniczenie wykonywania niektórych ruchów kręgosłupa, np. odchylenie się do tyłu, a więc również sztywność kręgosłupa (i/lub nóg).
W zaawansowanych przypadkach pacjenci zgłaszają nietrzymanie moczu i kału.
Niedowład i mrowienie kończyn dolnych, a także osłabienie mięśni nóg, co utrudnia poruszanie się i zmiany pozycji. U wielu pacjentów pojawia się chromanie przestankowe, czyli zmęczenie i ból kończyn dolnych podczas pokonywania danego dystansu.
Pogorszenie postawy ciała, np. zmiana ustawienia miednicy i zwiększenie lordozy lędźwiowej, co wpływa na biomechanikę i statyczność kręgosłupa.
Zaburzenie czucia.
Wyżej wymienione objawy nie zawsze występują grupowo – często to są np. dwa bardzo dokuczające symptomy. Ponadto, dolegliwości mogą pojawiać się, następnie stopniowo zanikać, a później wracać.
Spondylolisteza – diagnostyka. Co robi i jakie badania zleca ortopeda, aby wykryć przesunięcie kręgów?
Do gabinetu pacjent przychodzi najczęściej już z odczuwalnymi skutkami kręgozmyku (ewentualnie ze skutkami innego schorzenia, przy obrazowaniu którego okazuje się, że oprócz niego obecne jest również przesunięcie kręgów). Kluczowym aspektem jest zatem przeprowadzenie jak najbardziej dokładnego wywiadu. Mam tu na myśli nie tylko zebranie informacji na temat aktualnego stanu zdrowia, ale również informacji dotyczących ewentualnych urazów z dzieciństwa czy nastoletnich lat.
Jeśli pacjent cierpi na zaawansowany kręgozmyk, widać to bardzo dokładnie podczas badania klinicznego. Wówczas na konsultacji ortopedycznej oceniam ]:
chód pacjenta,
sposób ustawiania nóg i
ogólną postawę ciała, a następnie siłę mięśniową, odruchy i czucie.
Najczęściej objawy wymieniane przez pacjentów wskazują na rwę kulszową, szczególnie jeśli zgłaszają drętwienie nogi czy promieniujący ból do pośladka. Aby stwierdzić dokładną przyczynę dolegliwości, zlecam badanie RTG. Najlepiej wykonać je statycznie w projekcji przednio-tylnej i bocznej oraz czynnościowo – w pozycjach skrajnego zgięcia i wyprostu. RTG czynnościowe pozwala uwidocznić nawet niewielkie kręgozmyki.
RTG statyczne odcinka lędźwiowo-krzyżowego w projekcji bocznej. Ukazany kręgozmyk L5. Źródło: archiwum własne
RTG statyczne odcinka lędźwiowo-krzyżowego i miednicy w projekcji przednio-tylnej. Źródło: archiwum własne
RTG czynnościowe w pozycji zgięcia odcinka lędźwiowo-krzyżowego w projekcji bocznej. Kręgozmyk L5 I stopnia. Źródło: archiwum własne
RTG czynnościowe odcinka lędźwiowo-krzyżowego w wyproście, w projekcji bocznej. Kręgozmyk L5 I stopnia. Źródło: archiwum własne
Po tak dokładnie wykonanym badaniu obrazowym, mamy wtedy odpowiedź. Gdy wystąpią z mojej strony wątpliwości co do diagnozy, decyduję się na wykonanie tomografii komputerowej, która oprócz struktur kostnych ukazuje również możliwe zmiany nowotworowe. Te również mogą niszczyć kości, powodując ich destabilizację.
Kręgozmyk – leczenie farmakologiczne i blokada kręgosłupa
Farmakoterapia jest jedną z form leczenia zachowawczego w przypadku kręgozmyku w stopniu lekkim. Inaczej mówiąc, leczenie farmakologiczne może być skuteczne, gdy kręgozmyk jest jeszcze we wczesnym stadium i nie daje bardzo dotkliwych objawów. Chcę również zaznaczyć, że leki nie likwidują przyczyny ześlizgu kręgów, a jedynie objawy – to dość oczywiste, ale uczulam na tę kwestię.
Farmakoterapia polega na przyjmowaniu przez pacjenta leków doustnych przeciwbólowych i przeciwzapalnych. W uzasadnionych przypadkach (takich jak np. ucisk nerwów przed wysunięte kręgi), wykonuję w gabinecie zewnątrzoponowe blokady kręgosłupa, czyli zastrzyki zawierające sterydy i substancje przeciwzapalne. Blokadę podaję w konkretne miejsce, co zapewnia celowość działania i bardzo szybką ulgę w bólu.
Rehabilitacja w przypadku ześlizgu kręgów – na czym polega?
Rehabilitacja w kręgozmyku bazuje przede wszystkim na ćwiczeniach, poprawie postawy pacjenta, a także wyrównaniu napięć kręgosłupa. Prześledźmy to sobie za pomocą punktów.
Wzmacnianie mięśni pleców (szczególnie mięśni przykręgosłupowych) poprzez ćwiczenia wzmacniające. Pacjent może zwiększyć siłę i wytrzymałość mięśni pleców, co pozwala na lepsze utrzymanie prawidłowej postawy ciała i zmniejszenie obciążenia kręgosłupa.
Ćwiczeniarozciągające i mobilizacyjne – mają na celu zwiększenie elastyczności kręgosłupa oraz poprawę zakresu ruchu w stawach, co przyczynia się do zmniejszenia sztywności i dyskomfortu.
Korekta postawy ciała. Pacjenci uczą się prawidłowej postawy ciała oraz technik ergonomicznych, które pomagają w redukcji obciążenia kręgosłupa i zapobiegają dalszemu pogłębianiu deformacji.
Terapia manualna, masaże i techniki relaksacyjne, które zmniejszają dolegliwości bólowe związane z kręgozmykiem.
Oprócz powyższych metod można wdrożyć fizykoterapię, która wzmocni działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne. Po wykluczeniu przeciwwskazań oraz przeanalizowaniu stanu zdrowia pacjenta, możliwe jest łączenie różnych metod rehabilitacji.
Kręgozmyk a operacja – w jakich sytuacjach konieczna?
Operacja kręgozmyku jest wskazana wówczas, gdy farmakoterapia oraz rehabilitacja nie poprawiły stanu zdrowia, a dolegliwości nie zmniejszyły się lub nie zniknęły. Wówczas stanowi ona kolejny etap leczenia. Może być również tak, że zabieg operacyjny będzie wskazany już na samym początku leczenia, np. wtedy, gdy pacjent skarży się na silne drętwienie czy niedowład kończyn, a ból utrudnia mu normalne funkcjonowanie.
Oprócz tego operacja jest wskazaniem, gdy:
stopień przesunięcia kręgów zwiększa się podczas kolejnych kontroli ortopedycznych,
pacjent zgłasza nietrzymanie moczu i kału, a także problemy z potencją,
ból nie ustępuje od dłuższego czasu, a dodatkowo występuje silna rwa kulszowa.
Na czy polega operacja kręgozmyku?
Operacja kręgozmyku przeprowadzana jest w znieczuleniu ogólnym, a pacjent układany jest na brzuchu. Lekarz wykonuje następnie nacięcie skóry na poziomie ześlizgnięcia kręgów. Jest to więc czas, aby dokonać repozycji kręgów, czyli zmiany ich ustawienia w taki sposób, aby wyższy kręg całą swoją powierzchnią dotykał kręgu niższego. Cele tej czynności są dwa: przywrócić stabilizację kręgosłupa i odbarczyć uciśnięte struktury (np. nerwy).
Przebieg operacji u każdego pacjenta może być inny i mogą być również zastosowane różne metody operacyjne. Najczęściej wykonuje się stabilizację przeznasadową, co w praktyce oznacza wprowadzenie specjalnych śrub przez nasady kręgu do trzonów, a następnie połączenie ich za pomocą tutanowych prętów. Stabilizacja przeznasadowa jest bardzo solidna i wytrzymała.
Inną możliwością jest połączenie wyrostków kolczystych z poprzecznymi za pomocą drutów. Z kolei w celu uwolnienia uciśniętych struktur czasem konieczne jest częściowe usunięcie łuków kręgowych.
Rekonwalescencja po zabiegu operacyjnym, czyli po jakim czasie można wrócić do pracy i uprawiania sportu?
Powrót do pracy i uprawiania sportu po operacji kręgozmyku jest uzależniony od wielu czynników, takich jak:
rodzaj wykonywanej pracy (jeśli jest to np. ciężka praca fizyczna, czas zwolnienia wydłuża się),
stopień skomplikowania zabiegu
stan zdrowia pacjenta.
Zazwyczaj pacjenci mogą powrócić do lekkiej pracy oraz aktywności fizycznej po około 6-8 tygodniach od operacji, pod warunkiem, że ich stan zdrowia i rekonwalescencja przebiegnie bez komplikacji. Jednak pełny powrót do aktywności fizycznej, w tym do uprawiania sportu, może zająć kilka miesięcy i wymagać stopniowego zwiększania intensywności treningów pod nadzorem lekarza i fizjoterapeuty.
Leczenie przodo- i tyłozmyku – podsumowanie
W kontekście kręgosłupa najbardziej pożądaną i jednocześnie normalną sytuacją jest brak dolegliwości bólowych. Dlatego jeśli pacjent doświadcza bólu kręgosłupa (a zwłaszcza jeśli łączy się on z bólem kończyn dolnych, drętwieniem czy innymi niepokojącymi objawami), powinien niezwłocznie skonsultować się z lekarzem. Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie mogą znacznie poprawić prognozę leczenia oraz zapobiec powikłaniom związanym z kręgozmykiem.
Pamiętajmy także, że profilaktyka odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu zdrowego kręgosłupa. Regularne wykonywanie ćwiczeń wzmacniających mięśnie pleców, prawidłowa postawa ciała oraz unikanie nadmiernego obciążania kręgosłupa mogą pomóc w zapobieganiu powstawaniu kręgozmyku i innych schorzeń. W trosce o zdrowie i dobre samopoczucie, zachęcam do regularnych kontroli u lekarza oraz świadomego dbania o swoje ciało i zdrowy styl życia.
Bibliografia
Pucher A., Stryczyński P., Przeznasadowa stabilizacja kręgosłupa w leczeniu kręgozmyków
Skowroński J., Wojnar J., Bielecki M., Spondylodeza międzytrzonowa i przeznasadowa stabilizacja w leczeniu kręgozmyków, Ortopedia Traumatologia Rehabilitacja 2007, 2(6): 149-155.
Wójcik G., Epidemiologia i klasyfikacja kręgozmyków odcinka lędźwiowo-krzyżowego, Journal of Education, Health and Sport 2017, 7(7): 572-579.
Jestem lekarzem specjalistą w zakresie ortopedii i traumatologii. Regularnie wykonuję USG narządu ruchu. Moim celem jest jak najmniej inwazyjny oraz szybki powrót do pełnego zdrowia u pacjentów. Pacjentów przyjmuję w gabinecie prywatnym na warszawskim Ursusie oraz w kilku innych poradniach w Warszawie i Zambrowie. Zachęcam do bezpośredniego kontaktu - tel. 796-995-486 lub mailowo. Więcej na mój temat przeczytają Państwo w zakładce O mnie.
