Złamanie zmęczeniowe to mikrouraz kości powstający na skutek długotrwałego przeciążenia, a nie jednorazowego urazu mechanicznego. Dotyczy głównie osób aktywnych fizycznie, ale nie omija również pacjentów z zaburzoną strukturą kostną czy nieprawidłową biomechaniką. Jak się objawia i jakie są aktualne strategie leczenia zachowawczego i operacyjnego?
Złamanie zmęczeniowe to rodzaj uszkodzenia kości, które nie wynika z jednorazowego urazu, takiego jak upadek czy uderzenie. Pojawia się za to się w wyniku przeciążenia i powtarzających się obciążeń, które kumulują się w czasie. Choć nazwa może sugerować zmęczenie organizmu, w rzeczywistości chodzi o przemęczenie jednej, określonej kości.
Najczęstszymi miejscami złamań przeciążeniowych są: kości śródstopia, piszczeli, stępu, kości udowej i strzałkowej, a następnie miednicy. Złamania te jako grupa stanowią około 20% wszystkich urazów medycyny sportowej [4].
Kto jest najbardziej narażony na złamanie zmęczeniowe?
Złamania zmęczeniowe mogą przydarzyć się każdemu, jednak istnieją grupy osób, które są zdecydowanie bardziej narażone na ich wystąpienie. Należą do nich przede wszystkim:
osoby aktywne fizycznie, zwłaszcza te regularnie uprawiające sporty obciążające układ ruchu (np. bieganie, taniec, sporty zespołowe),
pacjenci rozpoczynający intensywną aktywność fizyczną po dłuższej przerwie, bez odpowiedniego przygotowania,
żołnierze i rekruci, zwłaszcza w czasie intensywnych szkoleń i marszów,
osoby z zaburzeniami odżywiania lub niedoborami dietetycznymi, które mogą wpływać na osłabienie kości (np. niedobór wapnia, witaminy D),
kobiety, szczególnie te z zaburzeniami hormonalnymi wpływającymi na gęstość mineralną kości,
osoby starsze, u których zmniejsza się naturalna wytrzymałość tkanki kostnej,
pacjenci z nieprawidłową biomechaniką chodu lub postawy, co może powodować nierównomierne rozłożenie obciążeń na kości.
Złamanie zmęczeniowe – przyczyny
Złamanie zmęczeniowe to konsekwencja nadmiernego obciążenia kości powtarzającego się przez dłuższy czas. Kość w warunkach fizjologicznych nieustannie się odbudowuje: stara tkanka jest rozkładana, a na jej miejsce powstaje nowa. Gdy jednak obciążenia są zbyt częste lub zbyt intensywne, proces regeneracji nie nadąża za uszkodzeniami.
Najczęstsze przyczyny i czynniki ryzyka złamania zmęczeniowego to:
nagłe zwiększenie intensywności lub objętości treningu, np. bieganie dłuższych dystansów bez odpowiedniego przygotowania,
powtarzalne mikrourazy typowe dla sportów z dużą liczbą skoków, biegania po twardym podłożu lub treningów z obciążeniem,
nieprawidłowa technika ruchu, np. zła biomechanika stopy, różnice długości kończyn, płaskostopie,
niewłaściwe obuwie sportowe, które nie amortyzuje wstrząsów lub nie stabilizuje stopy,
zbyt krótki czas regeneracji między treningami lub przeciążeniami;
niedobory żywieniowe, w szczególności wapnia, witaminy D i białka, które wpływają na wytrzymałość kości,
zaburzenia hormonalne, zwłaszcza u kobiet (m.in. brak miesiączki, niskie stężenie estrogenów),
obniżona gęstość mineralna kości (np. w osteopenii, osteoporozie, niektórych chorobach przewlekłych).
Jak objawia się złamanie zmęczeniowe?
Złamanie zmęczeniowe cechuje się stopniowym, narastającym zespołem objawów bólowych. Lokalizują się one w obrębie jednej, konkretnej kości – najczęściej kończyny dolnej. Uraz ten rozwija się bez gwałtownego incydentu urazowego, co utrudnia pacjentom prawidłowe zidentyfikowanie przyczyny dolegliwości. Ponadto, początkowo objawy bywają niespecyficzne, przez co złamanie bywa mylone z przeciążeniem mięśniowym, zapaleniem okostnej lub zespołami przeciążeniowymi tkanek miękkich.
Dominującym objawem złamania zmęczeiowego jest ból, który:
pojawia się w trakcie lub po aktywności fizycznej,
ma tendencję do nasilania się podczas dłuższego obciążenia,
ustępuje lub zmniejsza się w spoczynku, szczególnie w początkowej fazie patologii.
Z czasem dolegliwości stają się bardziej wyraźne. Ból może występować nawet podczas codziennego chodzenia, a w zaawansowanych przypadkach również w spoczynku lub w nocy.
W miejscu uszkodzenia kości mogą pojawić się także:
tkliwość palpacyjna, często bardzo wyraźna,
obrzęk tkanek miękkich w sąsiedztwie miejsca złamania (nie zawsze obecny),
w rzadkich przypadkach: krwiak lub delikatne zwiększenie ciepłoty skóry.
Część pacjentów zgłasza również uczucie sztywności lub trudności w rozpoczęciu ruchu po dłuższym odpoczynku, co bywa mylące diagnostycznie.
Co robić, gdy podejrzewasz złamanie przeciążeniowe?
Jeśli odczuwasz ból, który nasila się podczas wysiłku, lokalizuje się w jednej konkretnej okolicy (np. goleń, śródstopie, udo) i utrzymuje się przez kilka dni mimo odpoczynku, warto jak najszybciej skonsultować się z lekarzem.
Pierwszym i najlepszym wyborem będzie lekarz ortopeda, najlepiej specjalizujący się w urazach przeciążeniowych lub ortopedii sportowej. Możesz także zgłosić się do lekarza rodzinnego lub lekarza medycyny sportowej. Jeśli jednak objawy sugerują uraz kostny, i tak konieczne będzie skierowanie do ortopedy.
Na czym polega diagnostyka złamania zmęczeniowego?
Diagnostyka złamania zmęczeniowego może być utrudniona szczególnie na początku, gdy zmiany w strukturze kości są subtelne i niewidoczne na podstawowym badaniu RTG. Właśnie dlatego kluczowe jest doświadczenie kliniczne lekarza oraz odpowiedni dobór badań obrazowych.
Szczegółowy wywiad i badanie fizykalne. W pierwszej kolejności lekarz przeprowadza dokładny wywiad dotyczący:
charakteru bólu (kiedy się pojawia, jak się nasila),
lokalizacji objawów,
rodzaju aktywności fizycznej i ewentualnych przeciążeń,
czasu trwania dolegliwości,
wcześniejszych urazów, zaburzeń hormonalnych, problemów żywieniowych.
Następnie przeprowadzi badanie ortopedyczne, sprawdzając m.in. tkliwość palpacyjną, lokalne ograniczenia ruchomości, reakcję bólową przy obciążeniu oraz biomechanikę chodu.
2. Badania obrazowe
RTG to najczęściej wykonywane badanie jako pierwszy etap diagnostyki. Niestety, we wczesnym stadium złamanie zmęczeniowe może nie być widoczne, ponieważ obraz może wyglądać zupełnie prawidłowo. Zmiany radiologiczne pojawiają się zazwyczaj dopiero po 2–3 tygodniachod wystąpienia objawów, gdy dochodzi do przebudowy kostnej lub pogłębienia uszkodzenia.
Rezonans magnetyczny (MRI) to złoty standard w wykrywaniu złamań przeciążeniowych. Pozwala uwidocznić zmiany już na bardzo wczesnym etapie, jeszcze zanim dojdzie do całkowitego pęknięcia kości. Umożliwia również ocenę stanu tkanek miękkich, szpiku kostnego oraz rozległości uszkodzeń.
Scyntygrafia kości – badanie izotopowe, które wykrywa zwiększony metabolizm w miejscu urazu. Stosowane jest głównie wtedy, gdy rezonans jest przeciwwskazany lub niedostępny. Charakteryzuje się dużą czułością, ale mniejszą swoistością niż MRI.
Tomografia komputerowa (TK) bywa pomocna w ocenie zaawansowanych złamań lub w przypadku potrzeby dokładnej oceny struktury kości przed ewentualnym leczeniem operacyjnym.
Dodatkowe badania:
badania laboratoryjne (ocena gospodarki wapniowo-fosforanowej, poziomu witaminy D, wskaźników stanu zapalnego),
densytometrię (DXA) w celu oceny gęstości mineralnej kości, jeśli podejrzewane jest tło osteoporotyczne lub metaboliczne.
Złamanie zmęczeniowe – leczenie
Złamanie przeciążeniowe – leczenie operacyjne
Choć większość złamań zmęczeniowych leczy się zachowawczo (odpoczynek, odciążenie, rehabilitacja), w wybranych przypadkach niezbędna może być interwencja chirurgiczna. Dotyczy to głównie złamań z grupy wysokiego ryzyka, przewlekłych lub niepoddających się leczeniu zachowawczemu. Co na ten temat mówią aktualne badania naukowe?
Skuteczność leczenia operacyjnego u sportowców – przegląd systematyczny z 2019 r.
W 2019 roku opublikowano systematyczny przegląd badań [1] dotyczących leczenia operacyjnego złamań zmęczeniowych przedniej części trzonu kości piszczelowej u sportowców, obejmujący dane z 12 badań retrospektywnych i łącznie 115 pacjentów (123 złamania).
Najważniejsze wnioski z analizy:
94,7% pacjentów wróciło do uprawiania sportu po leczeniu chirurgicznym.
średni czas do powrotu do aktywności wynosił 5–6 miesięcy.
27,8% pacjentów doświadczyło powikłań pooperacyjnych, z czego 14,8% wymagało kolejnej interwencji chirurgicznej, a 7% miało nawrót złamania oraz część pacjentów zgłaszała przewlekły ból lub dolegliwości związane z implantem.
Wnioski z badania są jasne: operacyjne leczenie może być bardzo skuteczne, zwłaszcza w grupie sportowców, ale wiąże się z wyższym ryzykiem powikłań, których pacjent powinien być świadomy. Autorzy podkreślają konieczność indywidualnej kwalifikacji do zabiegu i dobrej współpracy interdyscyplinarnego zespołu (ortopeda, fizjoterapeuta, trener).
Porównanie technik operacyjnych: gwóźdź śródszpikowy vs płyta napinająca – badanie z 2025 r.
W przypadku złamań zmęczeniowych przedniego trzonu kości piszczelowej (które uchodzą za jedne z najtrudniejszych w leczeniu) najczęściej stosuje się:
stabilizację śródszpikową z użyciem gwoździa,
płytę napinającą zakładaną od przodu trzonu.
W opublikowanym na łamach czasopisma naukowego Acta Ortopédica Brasileira [3] w 2025 roku badaniu autorzy porównali te dwie techniki u pacjentów z przewlekłymi, niereagującymi na leczenie zachowawcze złamaniami zmęczeniowymi piszczeli. Celem było ustalenie, która metoda zapewnia szybszy zrost, lepszy komfort pooperacyjny i niższe ryzyko nawrotów.
Zgodnie z wynikami tego badania, obie metody skutecznie prowadziły do zrostu kostnego, jednak różniły się przebiegiem pooperacyjnym oraz charakterystyką ewentualnych powikłań.
Pacjenci leczeni przy użyciu gwoździa śródszpikowego często skarżyli się na ból przedni kolana, co można tłumaczyć ingerencją w rejon stawu rzepkowo-udowego, szczególnie u osób aktywnych fizycznie. Dodatkowo, ten typ stabilizacji — mimo że biomechanicznie efektywny — może być mniej komfortowy w fazie wczesnej rehabilitacji. Zdarzały się także przypadki drażnienia tkanek miękkich przez wystające fragmenty implantu, wymagające jego późniejszego usunięcia.
Z kolei zastosowanie płyty napinającej zakładanej od przodu trzonu dawało, według autorów, lepsze wyniki funkcjonalne w pierwszych miesiącach po operacji. Pacjenci zgłaszali mniejsze dolegliwości bólowe, szybciej wracali do chodzenia bez utykania, a tempo konsolidacji złamania było wyższe. Choć implant ten również może wymagać usunięcia, jego lokalizacja rzadziej wiązała się z dyskomfortem mechanicznym.
Autorzy badania podkreślili, że żadna z metod nie jest pozbawiona wad. Jeśli jednak celem jest szybszy powrót do aktywności fizycznej przy minimalnym bólu pooperacyjnym, płyta napinająca może być rozwiązaniem bardziej korzystnym. Dotyczy to zwłaszcza osób młodych, sportowców i pacjentów z wysokimi oczekiwaniami funkcjonalnymi. Z kolei gwoździe śródszpikowe pozostają metodą z wyboru w przypadkach bardziej złożonych lub gdy inne opcje są przeciwwskazane.
Nowoczesne i eksperymentalne metody: biologiczne wspomaganie gojenia
W ostatnich latach rośnie zainteresowanie wykorzystaniem tzw. terapii biologicznych (np. preparatów z płytkowych, komórek macierzystych) do wspomagania gojenia złamań przeciążeniowych.
Przegląd z 2024 r. [2] podkreśla, że choć wstępne badania przedkliniczne i kilka raportów klinicznych wskazują na potencjalne korzyści (m.in. szybsze gojenie, lepsza jakość tkanki kostnej) na razie dane są ograniczone, a efektywność tych metod nie została potwierdzona w większych, kontrolowanych badaniach.
Jak zapobiegać złamaniom zmęczeniowym? Praktyczne wskazówki dla aktywnych
Złamanie zmęczeniowe to uraz, którego można skutecznie uniknąć, jeśli trening i styl życia są prowadzone z odpowiednią świadomością. Dotyczy to zwłaszcza osób aktywnych fizycznie, które narażają układ kostny na powtarzające się przeciążenia. Oto kluczowe elementy profilaktyki:
1. Stopniowe zwiększanie obciążenia treningowego
Zbyt szybkie zwiększenie intensywności lub objętości treningów to jeden z głównych czynników ryzyka. Należy przestrzegać zasady progresji, np. zwiększać obciążenia nie więcej niż o 10% tygodniowo, by dać organizmowi czas na adaptację.
2. Odpowiednie podłoże i dobrze dobrane obuwie
Treningi na twardych nawierzchniach (jak asfalt czy beton) zwiększają ryzyko przeciążeń. W miarę możliwości warto wybierać mniej twarde podłoża, a obuwie dostosować do rodzaju aktywności, wagi ciała i budowy stopy. Zużyte buty sportowe należy regularnie wymieniać.
3. Regeneracja jako element planu treningowego
Zaniedbanie odpoczynku to częsty błąd. Tkanka kostna potrzebuje czasu na odbudowę, dlatego dni regeneracyjne, odpowiednia długość snu i czasowe wykluczenie aktywności po pojawieniu się bólu są kluczowe dla profilaktyki.
4. Właściwa dieta i suplementacja
Kości wymagają odpowiedniej podaży składników odżywczych, zwłaszcza wapnia, witaminy D, białka, magnezu i witaminy K2. Niedobory – zwłaszcza przy wysokim poziomie aktywności – mogą znacząco zwiększyć ryzyko złamania. W razie potrzeby warto rozważyć suplementację, ale zawsze po konsultacji lekarskiej i wykonaniu badań laboratoryjnych.
4. Szybka reakcja na objawy przeciążeniowe
Utrzymujący się ból podczas aktywności, który zmniejsza się w spoczynku, to potencjalny sygnał rozwijającego się złamania zmęczeniowego. Ignorowanie takich objawów może prowadzić do pogłębienia urazu. Każda niepokojąca dolegliwość bólowa powinna być skonsultowana z lekarzem ortopedą.
5. Różnicowanie aktywności fizycznej
Trening jednostajny i oparty tylko na jednym rodzaju aktywności zwiększa ryzyko przeciążeń określonych struktur. Warto wprowadzać trening uzupełniający, np. pływanie, jazdę na rowerze, ćwiczenia siłowe, aby równomiernie rozwijać układ ruchu i zmniejszać napięcia w obrębie konkretnych kości.
6. Korekcja biomechaniki i techniki ruchu
Nieprawidłowe ustawienie stóp, kolan czy miednicy może prowadzić do nierównomiernego rozkładu sił w układzie kostnym. Analiza chodu lub techniki biegu, a także w razie potrzeby – zastosowanie indywidualnych wkładek ortopedycznych – może skutecznie ograniczyć ryzyko mikrourazów przeciążeniowych.
Bibliografia:
Chaudhry Z., Raikin S., Harwood M. i in., Outcomes of Surgical Treatment for Anterior Tibial Stress Fractures in Athletes: A Systematic Review, Am J Sports Med. 2019, 47(1): 232-240.
Jacob G., Shimomura K. Nakamura N., Biologic therapies in stress fractures: Current concepts, J ISAKOS. 2024, 9(6):100256.
Lara P., Cabello G., Domingues D. i in., Surgical treatment of tibial stress fracture: Nail x Plate, Acta Ortop Bras. 2025, 33(5): e290433.
May T., Marappa-Ganeshan R., Stress Fractures, StatPearls 2023.
