Łuszczycowe zapalenie stawów często rozwija się stopniowo, przybierając postać niespecyficznych dolegliwości bólowych, sztywności porannej lub lokalnych obrzęków. Niestety diagnostyka często bywa opóźniona, ponieważ objawy nakładają się na inne schorzenia układu ruchu. Jakie są najczęstsze objawy łuszczycowego zapalenia stawów, co wywołuje chorobę i co pacjent może zrobić sam, aby wspomagać terapię i opóźnić rozwój zmian stawowych?
Łuszczycowe zapalenie stawów (ŁZS) to przewlekła choroba zapalna stawów. Występuje u części pacjentów chorujących na łuszczycę, czyli autoimmunologiczną chorobę skóry.
Choć u większości chorych łuszczyca rozwija się jako pierwsza, nawet u 15–20% pacjentów dolegliwości stawowe mogą poprzedzać pojawienie się zmian skórnych lub występować równolegle. Co ważne, ŁZS nie ogranicza się tylko do skóry i stawów. To schorzenie ogólnoustrojowe, które może prowadzić do powikłań kardiologicznych, metabolicznych i okulistycznych, jeśli nie zostanie odpowiednio wcześnie rozpoznane i leczone.
ŁZS nie przebiega tak samo u wszystkich. U jednych dominuje zajęcie stawów palców dłoni, u innych – stawy krzyżowo-biodrowe lub kolanowe. Może też wystąpić zapalenie przyczepów ścięgnistych (entezopatia), np. w obrębie pięty czy łokcia.
Kogo najczęściej dotyczy łuszczycowe zapalenie stawów?
Choroba może rozwinąć się w każdym wieku, ale najczęściej ujawnia się między 30. a 50. rokiem życia. Zarówno kobiety, jak i mężczyźni chorują z podobną częstością.
Na zwiększone ryzyko zachorowania wpływają m.in.:
dodatni wywiad rodzinny (występowanie ŁZS lub łuszczycy w rodzinie),
obecność łuszczycy paznokci,
ciężka postać łuszczycy skórnej.
Łuszczycowe zapalenie stawów – przyczyny
Dokładna przyczyna ŁZS wciąż nie została w pełni poznana. Wiadomo jednak, że rozwija się na skutek współdziałania kilku kluczowych czynników: genetycznych, immunologicznych oraz środowiskowych. To oznacza, że sama obecność łuszczycy nie przesądza jeszcze o rozwoju zapalenia stawów, ale znacznie zwiększa ryzyko, jeśli zaistnieją inne, dodatkowe czynniki wyzwalające.
Czynniki genetyczne, czyli dziedziczna podatność
Uważa się, że jednym z głównych mechanizmów prowadzących do rozwoju ŁZS jest predyspozycja genetyczna. Szczególną rolę odgrywają geny związane z układem HLA, przede wszystkim HLA-B27, HLA-Cw6 oraz HLA-B39. Obecność tych wariantów genetycznych zwiększa podatność na rozwój nie tylko łuszczycy, ale również jej postaci stawowej.
Układ odpornościowy – błędnie skierowany atak
Łuszczycowe zapalenie stawów może rozwija się na skutek nadaktywnej odpowiedzi układu odpornościowego, który błędnie atakuje własne tkanki (w tym skórę, ale też stawy, ścięgna i przyczepy ścięgniste). W efekcie dochodzi do przewlekłego stanu zapalnego, który może prowadzić do destrukcji struktur stawowych, ograniczenia ruchomości, bólu i zniekształceń.
Czynniki środowiskowe. Co może „uruchomić” chorobę?
Wiele przypadków ŁZS ujawnia się po działaniu konkretnego czynnika zewnętrznego, który działa jak zapalnik u osoby predysponowanej. Może to być:
infekcja wirusowa lub bakteryjna, np. angina paciorkowcowa,
uraz mechaniczny (zjawisko Koebnera – uraz może wywołać zmiany skórne lub nasilić objawy stawowe),
przewlekły stres, który osłabia układ odpornościowy,
doustna antykoncepcja hormonalna lub inne zaburzenia hormonalne,
palenie papierosów, otyłość i nadmiar tkanki tłuszczowej, które sprzyjają przewlekłemu stanowi zapalnemu.
ŁZS – objawy
Najczęstsze objawy ŁZS to:
ból i sztywność stawów – zwłaszcza poranna, trwająca >30 minut; najczęściej dotyczy małych stawów rąk i stóp, ale też kolan, łokci, stawów skokowych czy krzyżowo-biodrowych; typowy jest ból, który nie ustępuje w spoczynku, a nasila się po dłuższym bezruchu,
obrzęk całego palca – tzw. palec kiełbaskowaty; występuje u ok. 40–50% pacjentów i jest efektem zapalenia stawów i tkanek okołostawowych jednocześnie,
zapalenie przyczepów ścięgnistych (entezopatia) – najczęściej pojawia się w okolicy pięty (ścięgno Achillesa), podeszwowej strony stopy (rozcięgno podeszwowe) lub łokcia; objawia się jako ból, sztywność i nadwrażliwość w miejscu przyczepu ścięgna do kości,
asymetryczne zapalenie stawów –w przeciwieństwie do reumatoidalnego zapalenia stawów, w ŁZS zmiany często występują asymetrycznie, np. tylko w jednym kolanie lub w dwóch różnych stawach po przeciwnych stronach ciała,
zajęcie stawów kręgosłupa i stawów krzyżowo-biodrowych (u około 20–30% pacjentów), które może przypominać zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa.
Pacjenci z łuszczycowym zapaleniem stawów trafiają do ortopedy zazwyczaj z objawami, które na pierwszy rzut oka nie wskazują jednoznacznie na chorobę zapalną.
Najczęściej zgłaszają się z bólem i obrzękiem pojedynczego stawu, najczęściej kolana, stawu skokowego, śródstopia lub drobnych stawów rąk.
Wielu pacjentów skarży się również na poranną sztywność trwającą powyżej 30 minut, ból pięty przy chodzeniu (entezopatia), ograniczenie ruchomości lub trudne do jednoznacznego zlokalizowania bóle stawowo-mięśniowe. Często objawy te są mylone z przeciążeniem mechanicznym, urazem, początkiem zwyrodnienia lub neuropatią obwodową.
W badaniu fizykalnym uwagę zwraca nie tylko obrzęk i bolesność stawu, ale również objawy zapalenia przyczepów ścięgnistych (np. w obrębie ścięgna Achillesa lub rozcięgna podeszwowego), obecność daktylitis (tzw. palec kiełbaskowaty) oraz ograniczenie ruchomości kręgosłupa lędźwiowego lub szyjnego u młodych pacjentów. W przypadku podejrzenia tła zapalnego warto również zwrócić uwagę na skórę i paznokcie.
Rola ortopedy w diagnostyce łuszczycowego zapalenia stawów
Podstawą diagnostyki ortopedycznej jest ocena kliniczna oraz badania obrazowe.
W zależności od lokalizacji objawów wykonuje się zdjęcia RTG, USG stawów lub – w bardziej zaawansowanych przypadkach – rezonans magnetyczny. Badania te pozwalają ocenić stopień uszkodzenia stawu, obecność wysięku, zmiany zapalne przyczepów ścięgnistych czy erozje kostne. Jednak zmiany te mogą być nieobecne we wczesnej fazie choroby, dlatego istotne znaczenie ma dokładny wywiad, w tym pytania o wywiad rodzinny, choroby skóry oraz wcześniej występujące epizody bólowe.
Kiedy do diagnostyki łuszczycowego zapalenia stawów dołącza reumatolog?
Choć ortopeda często bywa pierwszym specjalistą, do którego trafia pacjent z objawami ŁZS, pełna diagnoza i długofalowe leczenie należą do kompetencji reumatologa. To reumatolog przeprowadza szczegółową ocenę serologiczną – zleca badania laboratoryjne (CRP, OB, czynnik reumatoidalny, anty-CCP, HLA-B27) oraz decyduje o włączeniu leczenia modyfikującego przebieg choroby (DMARDs) lub terapii biologicznej.
Współpraca ortopedy z reumatologiem jest kluczowa, szczególnie w sytuacjach, gdy objawy narządu ruchu dominują i wymagają jednoczesnej kontroli zapalenia oraz interwencji ortopedycznej.
Łuszczycowe zapalenie stawów – leczenie
Leczenie łuszczycowego zapalenia stawów obejmuje zarówno farmakoterapię, jak i działania niefarmakologiczne, takie jak rehabilitacja, edukacja pacjenta czy profilaktyka przeciążeń.
Farmakoterapia – indywidualnie dobrany model leczenia
Podstawą leczenia farmakologicznego są leki modyfikujące przebieg choroby (DMARDs), które oddziałują na proces zapalny i pozwalają ograniczyć ryzyko uszkodzenia stawów. U pacjentów z łagodnym przebiegiem choroby stosuje się klasyczne DMARDs, takie jak metotreksat, sulfasalazyna lub leflunomid. Leki te wymagają regularnego monitorowania laboratoryjnego i dobrej współpracy z lekarzem prowadzącym.
Skuteczność terapii biologicznych w leczeniu łuszczycowego zapalenia stawów została potwierdzona w najnowszym przeglądzie systematycznym, obejmującym badania z lat 2000–2024 [2].
Autorzy na łamach Baltimore Journal of Medicine analizowali wyniki ponad 77 tysięcy pacjentów, porównując klasyczne leki modyfikujące przebieg choroby (csDMARD) z nowoczesnymi terapiami celowanymi, w tym inhibitorami TNF-α, IL-17 oraz IL-23. Wnioski są jednoznaczne: leki biologiczne wykazują wyższą skuteczność w kontroli zarówno objawów stawowych, jak i skórnych.
Inhibitory JAK
Odrębną grupę stanowią tzw. inhibitory małych cząsteczek (np. inhibitory JAK), które stanowią alternatywę dla terapii biologicznej, szczególnie u pacjentów z nakładającymi się objawami i nie mogącymi podjąć leczenia biologicznego.
W badaniu opublikowanym w 2024 roku [1] autorzy przedstawili serię przypadków pacjentów z łuszczycowym zapaleniem stawów. Zastosowano u nich tofacitinib – doustny inhibitor JAK. Wszyscy pacjenci byli wcześniej nieleczeni biologicznie), a obserwacja trwała 12 miesięcy.
U wszystkich uczestników zaobserwowano istotną klinicznie poprawę aktywności stawowej oraz redukcję objawów zapalnych w ocenie USG. Tofacitinib był dobrze tolerowany, a działania niepożądane – jeśli występowały – miały charakter łagodny i przemijający. Wyniki potwierdzają skuteczność inhibitorów JAK jako bardzo dobrej alternatywy terapeutycznej dla pacjentów, którzy nie kwalifikują się do leczenia biologicznego lub preferują terapię doustną.
Leczenie chirurgiczne i zaopatrzenie ortopedyczne
W przypadkach znacznego uszkodzenia stawu, deformacji lub utraty funkcji, rozważa się leczenie chirurgiczne, m.in. endoprotezoplastykę, synowektomię, artrodezę lub zabiegi korekcyjne. Ortopeda odpowiada również za:
Znaczenie rehabilitacji i postępowania wspomagającego
Równolegle do leczenia farmakologicznego, niezwykle ważne są działania wspomagające:
fizjoterapia,
ktywność fizyczna w odciążeniu,
edukacja pacjenta,
modyfikacja stylu życia.
Regularne ćwiczenia pomagają utrzymać ruchomość stawów, poprawiają propriocepcję i zmniejszają ryzyko przykurczów. Rehabilitacja powinna być indywidualnie dopasowana do fazy choroby i stanu funkcjonalnego pacjenta.
Łuszczycowe zapalenie stawów a codzienne funkcjonowanie. Jak wspierać organizm i opóźnić rozwój choroby?
Przebieg łuszczycowego zapalenia stawów można znacząco złagodzić poprzez odpowiednie leczenie specjalistyczne, ale również dzięki świadomym działaniom podejmowanym na co dzień przez pacjenta. Styl życia, aktywność fizyczna, dieta i właściwa ergonomia mają bardzo dobry wpływ wpływ na zmniejszenie dolegliwości oraz spowolnienie postępu zmian zapalnych i zwyrodnieniowych.
Aktywność fizyczna jako element leczenia niefarmakologicznego
Regularna aktywność fizyczna jest jednym z najważniejszych elementów niefarmakologicznego leczenia ŁZS:
wpływa przeciwzapalnie,
poprawia ukrwienie tkanek,
zwiększa zakres ruchu w stawach,
wzmacnia mięśnie i zapobiega przykurczom.
Powinna być jednak dostosowana do aktualnego stanu klinicznego. Zbyt intensywne lub źle dobrane ćwiczenia mogą nasilać objawy i prowadzić do mikrourazów.
Najbezpieczniejszymi formami aktywności są pływanie, nordic walking, ćwiczenia w odciążeniu oraz trening funkcjonalny prowadzony przez fizjoterapeutę. W przypadku zaostrzenia stanu zapalnego należy czasowo ograniczyć wysiłek i skupić się na ćwiczeniach izometrycznych oraz mobilizacyjnych.
Ergonomia dnia codziennego i profilaktyka przeciążeń
Codzienna ergonomia ma równie istotne znaczenie, choć często jest bagatelizowana. Pacjent powinien unikać długotrwałego przebywania w jednej pozycji zarówno siedzącej, jak i stojącej.
Oprócz tego nie powinien nadmiernie obciąża
stawów poprzez niewłaściwe dźwiganie czy złą postawę ciała. Ważne okażą się również:
odpowiednie ustawienie stanowiska pracy,
korzystanie z podparcia odcinka lędźwiowego,
unikanie skrętów tułowia podczas podnoszenia ciężarów,
sen na materacu z odpowiednim podparciem.
Wpływ diety na łuszczycowe zapalenie stawów
Równie ważnym czynnikiem modyfikującym przebieg choroby jest dieta. Badania wskazują, że sposób odżywiania może wpływać na ogólny poziom stanu zapalnego w organizmie.
Dieta śródziemnomorska, bogata w warzywa, owoce, tłuszcze roślinne i kwasy omega-3, ma działanie przeciwzapalne i może łagodzić objawy choroby. Warto ograniczyć spożycie cukrów prostych, przetworzonych tłuszczów i alkoholu. W przypadku nadwagi – dążyć do stopniowej redukcji masy ciała, ponieważ tkanka tłuszczowa sama w sobie nasila procesy zapalne.
Znaczenie stresu i dobrostanu psychicznego
Nie sposób pominąć roli stresu. Coraz częściej uznawany jest za jeden z czynników wyzwalających i zaostrzających przebieg łuszczycowego zapalenia stawów.
Przewlekłe napięcie psychiczne wpływa nie tylko na samopoczucie, ale także na funkcjonowanie układu immunologicznego. Nauka technik relaksacyjnych, psychoterapia, uczestnictwo w grupach wsparcia czy regularna aktywność fizyczna to metody, które mogą pomóc pacjentowi w lepszym radzeniu sobie z chorobą.
Stała współpraca z fizjoterapeutą i lekarzem prowadzącym
Kluczowe znaczenie ma również stała współpraca z zespołem terapeutycznym.
Fizjoterapeuta powinien nie tylko prowadzić rehabilitację, ale też edukować pacjenta w zakresie profilaktyki przeciążeń, bezpiecznego poruszania się i samoopieki.
Z kolei lekarz ortopeda lub reumatolog odpowiada za monitorowanie aktywności choroby i weryfikację skuteczności leczenia farmakologicznego. Specjaliści podejmują również decyzje terapeutyczne, dotyczące zaopatrzenia ortopedycznego, zabiegów czy farmakoterapii biologicznej.
Diamanti A., Panebianco C., Gioia V. i in., A Case Series Report on the Effect of Tofacitinib on Joint Inflammation and Gut Microbiota Composition in Psoriatic Arthritis Patients Naive to Biologic Agents, Microorganisms 2024, 12(12), 2387.
Firdous S., Amjad H., Choudhary M. i in., Emerging biological therapies for psoriatic arthritis: A systematic review, Medicine (Baltimore). 2025, 104(42): e45259.
