Staw CMC I – budowa, funkcje i najczęstsze schorzenia

Staw CMC I, czyli staw śródręczno-nadgarstkowy kciuka, jest niewielki, ale bardzo ważny dla funkcji całej ręki. Duża ruchomość tego stawu wiąże się jednak z wysokimi obciążeniami, dlatego okolica podstawy kciuka jest podatna na przeciążenia, niestabilność i zmiany zwyrodnieniowe. Poznaj budowę i funkcję stawu CMC I, najczęstsze przyczyny bólu oraz możliwości leczenia, od postępowania zachowawczego po metody zabiegowe.

• Staw CMC I znajduje się u podstawy kciuka i odpowiada za ruchy potrzebne do chwytania, szczypania oraz precyzyjnej pracy dłoni.
• Ból w tej okolicy może wynikać z przeciążenia, urazu, niestabilności albo rizartrozy, czyli choroby zwyrodnieniowej stawu podstawy kciuka.
• Na co dzień warto chronić staw CMC I przed przeciążeniem, m.in. unikać długiego mocnego szczypania, korzystać z ergonomicznych uchwytów i reagować na ból, zanim zacznie ograniczać sprawność ręki.

Czym jest staw CMC I i dlaczego jest tak ważny dla pracy kciuka?

Staw CMC I to pierwszy staw nadgarstkowo-śródręczny, nazywany również stawem śródręczno-nadgarstkowym kciuka lub stawem siodełkowym kciuka. Znajduje się u podstawy kciuka, czyli tam, gdzie pierwsza kość śródręcza łączy się z kością czworoboczną większą nadgarstka.

Jest to niewielki staw, ale jego znaczenie funkcjonalne jest bardzo duże. Odpowiada za ustawienie kciuka względem pozostałych palców i umożliwia ruchy potrzebne do chwytu, szczypania, przytrzymywania oraz precyzyjnej pracy dłoni. W praktyce bierze udział niemal w każdej czynności wymagającej sprawnej ręki:

• odkręcaniu słoika,
• przekręcaniu klucza,
• zapinaniu guzików,
• trzymaniu kubka,
• pisaniu,
• używaniu telefonu czy podnoszeniu przedmiotów.

Daje on kciukowi dużą swobodę ruchu, ale jednocześnie musi pozostać stabilny pod obciążeniem.

Staw nadgarstkowo-śródręczny kciuka – budowa

Staw nadgarstkowo-śródręczny kciuka tworzą dwie kości: kość czworoboczna większa oraz podstawa pierwszej kości śródręcza. Ich powierzchnie stawowe mają kształt przypominający dwa siodła ustawione względem siebie pod różnymi kątami. Dzięki temu staw CMC I może wykonywać ruchy w kilku kierunkach: zginanie i prostowanie, odwodzenie i przywodzenie, a także ruchy złożone z elementem rotacji.

Tak duża ruchomość ma jednak swoją cenę. Staw nadgarstkowo-śródręczny kciuka pracuje pod dość dużymi obciążeniami, szczególnie podczas chwytu szczypcowego, gdy nacisk koncentruje się na małej powierzchni stawowej. Stabilność zapewniają mu więzadła, torebka stawowa oraz mięśnie kłębu kciuka, ale przy przeciążeniach, urazach lub postępujących zmianach zwyrodnieniowych ich funkcja słabnie.

Rizartroza, przeciążenie czy uraz? Najczęstsze przyczyny dolegliwości CMC I

Dolegliwości w obrębie stawu CMC I mogą mieć różne podłoże, ale najczęściej wynikają z: zmian zwyrodnieniowych, przeciążeń oraz urazów.

U części pacjentów dominuje jeden z nich, u innych nakładają się na siebie, np. wcześniejsza niestabilność po urazie może zwiększać podatność stawu na przeciążenia, a wieloletnia praca ręki pod dużym obciążeniem może nasilać zużycie powierzchni stawowych. Dlatego w diagnostyce ważne jest nie tylko samo miejsce bólu, ale też wiek pacjenta, charakter pracy, dominująca ręka, przebyte urazy i stopień ograniczenia codziennej sprawności.

Choroba zwyrodnieniowa podstawy kciuka

Najczęstszą przyczyną przewlekłego bólu w okolicy stawu CMC I jest rizartroza, czyli choroba zwyrodnieniowa stawu podstawy kciuka. W jej przebiegu chrząstka stawowa stopniowo traci swoje właściwości amortyzujące, a powierzchnie stawowe zaczynają pracować mniej płynnie.

W przeglądzie opublikowanym w Osteoarthritis and Cartilage [1] wskazano, że w chorobie zwyrodnieniowej ręki podstawa kciuka jest najczęściej zajętym pojedynczym stawem, a częstość zmian radiologicznych rośnie wyraźnie z wiekiem. U osób około 80. roku życia opisywano je u 33,1% mężczyzn i 39% kobiet.

Na rozwój rizartrozy wpływa nie tylko wiek średni. CMAJ [5] wymienia również:

• płeć żeńską,
• wcześniejszy uraz,
• powtarzalne ruchy ręki,
• choroby zapalne stawów.

Przeciążenia i mikrourazy stawu CMC I

Drugą grupą przyczyn są przeciążenia i mikrourazy. Staw CMC I bierze udział w większości czynności wymagających chwytu, szczególnie wtedy, gdy kciuk pracuje w ustawieniu przeciwstawnym do palców. Największe obciążenia pojawiają się przy ruchach szczypcowych, skrętnych oraz podczas pracy wymagającej powtarzalnego używania siły ręki. W takich sytuacjach przeciążeniu mogą ulegać torebka stawowa, więzadła stabilizujące podstawę kciuka oraz otaczające tkanki miękkie.

Klasyczne badanie biomechaniczne Cooneya i Chao [2] wykazało, że przy prostym chwycie szczypcowym z siłą 1 kg na końcu kciuka średnia siła kompresji w stawie CMC I wynosiła 12 kg, czyli była około 12 razy większa niż siła przyłożona na opuszce. Podczas silnego chwytu obciążenia w tym stawie mogły dochodzić nawet do 120 kg.

Urazy stawu śródręczno-nadgarstkowego kciuka

Trzecią grupą przyczyn są urazy stawu CMC I, obejmujące skręcenia, podwichnięcia, zwichnięcia, złamania w okolicy podstawy pierwszej kości śródręcza oraz uszkodzenia więzadeł stabilizujących kciuk.

Do takich uszkodzeń dochodzi zwykle wtedy, gdy na kciuk zadziała siła osiowa, skrętna lub odwodząca, np. podczas upadku, uderzenia albo nagłego wygięcia kciuka. Szczególne znaczenie mają złamania Bennetta, czyli złamania śródstawowe podstawy pierwszej kości śródręcza, ponieważ obejmują bezpośrednio powierzchnię stawu CMC I i mogą zaburzać jego stabilność oraz biomechanikę.

Urazy więzadłowe również mają znaczenie, bo stabilność stawu CMC I zależy nie tylko od kształtu powierzchni stawowych, ale także od kompleksu więzadeł i torebki stawowej. W przeglądzie dotyczącym rekonstrukcji więzadłowej niestabilności stawu CMC kciuka wskazano, że przewlekła niestabilność może być następstwem uszkodzeń pourazowych, a leczenie operacyjne rozważa się u pacjentów z utrwaloną niestabilnością bez zaawansowanych zmian zwyrodnieniowych [4].

Jakie objawy daje przeciążenie, uraz lub zwyrodnienie stawu CMC I?

Objawy ze strony stawu CMC pacjent zwykle opisuje jako ból po promieniowej stronie ręki, nasilający się przy czynnościach wymagających chwytu, docisku lub skręcania. Typowe objawy problemów ze stawem CMC I to:

• ból u podstawy kciuka, szczególnie przy chwytaniu, szczypaniu i przekręcaniu przedmiotów;
• osłabienie chwytu, np. trudność z utrzymaniem kubka, torby, telefonu lub narzędzia;
• ból przy odkręcaniu słoika, przekręcaniu klucza, zapinaniu guzików albo otwieraniu drzwi;
• tkliwość i obrzęk w okolicy stawu śródręczno-nadgarstkowego kciuka;
• uczucie tarcia, przeskakiwania lub trzeszczenia podczas ruchu kciuka;
• ograniczenie ruchomości kciuka, zwłaszcza przy odwodzeniu i przeciwstawianiu;
• zmiana ustawienia podstawy kciuka w bardziej zaawansowanych stadiach, np. poszerzenie lub uwypuklenie okolicy stawu.

Kiedy pojawiają się objawy?

Przy przeciążeniu objawy często pojawiają się po powtarzalnej pracy ręki: dłuższym pisaniu, pracy narzędziami, szyciu, intensywnym używaniu telefonu, grze na instrumencie albo czynnościach wymagających mocnego chwytu. Ból może początkowo ustępować po odpoczynku, dlatego bywa bagatelizowany.

Po urazie objawy są zwykle bardziej gwałtowne. Ból pojawia się po konkretnym zdarzeniu, np. upadku na rękę, uderzeniu, szarpnięciu kciuka lub nagłym wygięciu go w niekorzystnym kierunku. W takiej sytuacji szczególnie ważna jest ocena ortopedyczna, ponieważ pod pozornie prostym skręceniem może kryć się uszkodzenie więzadeł, podwichnięcie albo złamanie w okolicy podstawy pierwszej kości śródręcza. Niepokojące są zwłaszcza wyraźny obrzęk, zasinienie, niemożność pewnego chwytu i ból utrzymujący się mimo odpoczynku.

W przypadku zwyrodnienia stawu CMC I, dolegliwości zwykle narastają powoli. Na początku pacjent może zauważyć ból tylko przy czynnościach wymagających większej siły, takich jak odkręcanie słoika, przekręcanie klucza czy wyciskanie gąbki. Z czasem problem zaczyna obejmować również lżejsze aktywności, a kciuk traci stabilność i siłę. W bardziej zaawansowanych zmianach może pojawić się widoczna deformacja podstawy kciuka oraz kompensacyjne ustawienie innych stawów kciuka.

Staw CMC I – leczenie

Przy przeciążeniu stawu CMC I podstawą jest czasowe odciążenie kciuka, zmiana sposobu chwytu i ograniczenie czynności nasilających dolegliwości. Pomocna może być orteza stabilizująca podstawę kciuka oraz fizjoterapia ukierunkowana na kontrolę ruchu, stabilizację i ergonomię pracy dłoni. Ćwiczenia powinny być dobrane ostrożnie, bez prowokowania bólu.

Jeśli przyczyną jest uraz stawu CMC I, konieczna jest ocena ortopedyczna. Lekarz sprawdza, czy doszło do skręcenia, podwichnięcia, złamania podstawy pierwszej kości śródręcza lub uszkodzenia więzadeł. Leczenie może obejmować:

• unieruchomienie,
• rehabilitację,
• w przypadku złamań śródstawowych lub niestabilności także zabieg operacyjny.

W przypadku rizartrozy leczenie zwykle zaczyna się od metod zachowawczych: odciążenia, ortezy, terapii ręki, modyfikacji aktywności, leków przeciwbólowych lub przeciwzapalnych oraz czasem iniekcji dostawowych. Jeśli ból nadal ogranicza chwyt i codzienne czynności mimo leczenia, ortopeda może omówić leczenie operacyjne [3].

W przypadku rizartrozy leczenie zwykle zaczyna się od metod zachowawczych: odciążenia, ortezy, terapii ręki, modyfikacji aktywności, leków przeciwbólowych lub przeciwzapalnych oraz czasem iniekcji dostawowych. Jedną z opcji leczenia przeciwbólowego może być blokada sterydowa podana do stawu CMC I, niekiedy z niewielkim dodatkiem kwasu hialuronowego. Takie połączenie ma na celu ograniczenie stanu zapalnego i bólu, a jednocześnie może wspierać lepszą pracę powierzchni stawowych objętych zmianami przeciążeniowymi lub zwyrodnieniowymi. O kwalifikacji do iniekcji zawsze decyduje ortopeda po ocenie objawów, badaniu ręki i analizie badań obrazowych.

Jak dbać o staw nadgarstkowo-śródręczny kciuka na co dzień?

Profilaktyka dolegliwości stawu nadgarstkowo-śródręcznego kciuka polega przede wszystkim na ograniczaniu tych obciążeń, które wymagają silnego chwytu szczypcowego, skręcania i długotrwałego docisku kciuka.

U osób z bólem, niestabilnością lub zmianami zwyrodnieniowymi dużą rolę może odgrywać specjalna orteza na staw CMC I. Nie jest to zwykłe unieruchomienie całej ręki, ale stabilizacja podstawy kciuka, która pomaga ograniczyć przeciążenia podczas codziennych czynności: pisania, pracy przy komputerze, używania telefonu, gotowania czy przenoszenia przedmiotów. Orteza może być stosowana na co dzień, szczególnie w okresach większego bólu lub przy aktywnościach, które wyraźnie nasilają dolegliwości.

Na co dzień pamiętaj o kilku zasadach:

1. Wybieraj przedmioty z pogrubionym, wygodnym uchwytem.
2. Unikaj długiego szczypania i mocnego skręcania kciukiem.
3. Przenoś cięższe rzeczy całą dłonią, na przedramieniu lub w obu rękach.
4. Korzystaj z otwieraczy, uchwytów i narzędzi ergonomicznych.
5. Rób przerwy przy powtarzalnej pracy ręki.
6. Nie ćwicz kciuka w okresie bólu lub zaostrzenia.
7. Stosuj ortezę zgodnie z zaleceniem specjalisty, szczególnie przy czynnościach obciążających.

Źródła:

1. Bertozzi N, Ferroni C, Carubbi C, et al. Epidemiology of the thumb carpometacarpal joint osteoarthritis: A systematic review and meta-analysis. Osteoarthritis and Cartilage. 2022, 30(7): 917–926.
2. Cooney WP, Chao EYS. Biomechanical analysis of static forces in the thumb during hand function. The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume. 1977, 59(1): 27–36.
3. Higgenbotham C, Boyd A, Busch M, Heaton D, Trumble T. Optimal management of thumb basal joint arthritis: challenges and solutions. Orthopedic Research and Reviews. 2017, 9: 93–99.
4. Jongen IC, van den Bekerom MPJ, Selles RW i wsp. Rekonstrukcja więzadeł w niestabilności stawu nadgarstkowo-śródręcznego kciuka: przegląd systematyczny. Journal of Hand Surgery Global Online. 2024, 6(2): 188–196.
5. Merritt MM. Choroba zwyrodnieniowa stawu nadgarstkowo-śródręcznego kciuka. CMAJ. 2013, 185(2): 149.